Van boom tot schaal

De boom

Het meeste hout wat ik gebruik komt uit mijn omgeving. Het gebeurt wel eens dat tijdens een storm een boom omwaait die vervolgens opgeruimd moet worden of dat een boom ziek is zodat deze geruimd moet worden. Ook gebeurt het wel dat een boom gewoon in de weg staat en daarom gekapt moet worden. Dit hout wordt meestal tot brandhout verzaagd. Echter je kunt natuurlijk veel meer met hout doen dan het in de kachel stoken. Hier begint het verhaal van de schaal. 

Voorraad beuk gezaagd in "blanks"

Voorraad beuk gezaagd in "blanks"

Het eerste wat ik doe als ik een boom ga opdelen voor schalen en vazen is kijken hoe de boom gegroeid is. Grote vertakkingen leveren een sterk gevlamde tekening op. En een vergroeiing van allemaal kleine takjes kan een “wrat” (burl in engels) betekenen. Dit zijn meestal de mooiste tekeningen in het hout en die wil ik natuurlijk niet verzagen. Eenmaal deze stukken uit de boom gezaagd is het een kwestie van opdelen tot de maten die ik op mijn draaibank kan opspannen. Vuistregel is de diameter van de stam + 7 cm voor de lengte van de blokken tot een maximale diameter van 50 cm dit i.v.m. de grootte die ik op mijn draaibank kan hebben. Deze deel ik vervolgens in tweeen. Een typisch schaalblok van 45 x 45 cm heeft een dikte van 20 cm, zodat ik de kern uit het hout kan zagen en ik 2 blokken overhoud. Hierna gaan de blokken over mijn lintzaag om ze ruwweg rond te maken. Als ze niet op de lintzaag passen pak ik hiervoor de kettingzaag.

Het vormgeven van de schaal

Nu ik een zogenoemde “blank” (in vorm gezaagd stuk hout) heb zoek ik het midden en plaats ik een schroefplaat aan de kant die de binnenkant van mijn schaal wordt. Deze schroefplaat kan ik vervolgens monteren op mijn draaibank. Eerst maak ik een opspanning voor mijn klauwplaat. Deze heb ik later nodig als ik de binnenkant van mijn schaal wil uithollen. Daarna wordt met een guts de vorm erin gebracht. Ik laat vaak het hout zelf kiezen welke vorm het wil hebben. Je kunt je er mischien niks bij voorstellen maar het komt geregeld voor dat een bepaalde tekening niet door het hele stuk hout zit. Dit betekent dus, dat als ik een bepaalde tekening tegenkom die ik mooi vind, ik de schaal niet smaller kan maken op die plek omdat ik dan kans loop de tekening te verliezen. Dit resulteert in schalen met bijvoorbeeld een dikke rand of een ondiepere schaal dan ik eigenlijk uit de “blank” kan halen.
Nadat de vorm aan de buitenkant klaar is, draai ik de schaal om en kopieer ik de buitenkant naar de binnenkant, zodat er overal een gelijke wanddikte is. Als bijvoorbeeld de rand dikker is dan de bodem of andersom geeft dit meer kans op scheuren dan bij gelijke diktes.  Als de schaal klaar is, wordt hij nogmaals omgedraaid. Dit keer klem ik hem tussen een blok hout en het tegencenter zodat ik de opspanning kan wegdraaien.

Links een Voorgedraaide schaal en rechts een natuurrandschaal

Links een Voorgedraaide schaal en rechts een natuurrandschaal

Er zitten een paar verschillen tussen het draaien van een natuurrand schaal en een “gewone” schaal. Beide worden nat gedraaid wat betekent dat het hout een hogere relatieve vochtigheid heeft dan 20%. De kans is dan groot dat de schalen nog een beetje zullen nawerken door te vervormen of te scheuren. 
Voor een natuurrand schaal valt een eventuele vervorming niet echt op. Deze wordt dus nat afgedraaid (direct op de beoogde dikte). Na het drogen wordt de voet gevlakt zodat de schaal mooi blijft staan.
Voor een “normale” schaal is dit echter wat lastiger. Door de rechte rand is iedere vervorming meteen te zien. Hier is het dus wenselijk om de schaal weer recht te draaien. Hier wordt van tevoren rekening mee gehouden door de wanddikte veel dikker te houden en iets meer hoogte te laten. Als deze schaal eenmaal droog is (+/- 8%) wordt deze opnieuw opgespannen en tot de gewenste maat gedraaid waardoor hij weer zuiver rond is. 

De afwerking

Nu de schaal of vaas af is wordt de voet gevlakt om vervolgens een afwerking te kiezen. In de vorige fase is de schaal of vaas geschuurd tot korrel 240/360 afhankelijk van de afwerking die gebruikt wordt. Voor olie en was is dit korrel 360 en voor lak is dit 240 of 360 afhankelijk van de houtsoort.
De olie die ik gebruik is een olie gemaakt door Chestnut products. Deze olie is voedselveilig en iets bestand tegen vocht waardoor deze geschikt is voor bijvoorbeeld salade schalen en snijplanken. Deze olie zit standaard op alle natuurrand schalen en sommige “gewone” schalen. Dit wordt altijd vermeld bij de schaal of vaas.
De was die ik gebruik is een shellac gebaseerde was eveneens van Chestnut products. Deze was wordt gebruikt op kleine objecten.
En als laatste gebruik ik een 2 componenten lak van Kristal. Deze is verkrijgbaar in hoogglans, zijdeglans en mat. 2 componenten lak is in mijn ogen de ultieme bescherming voor het hout. Enige nadeel hiervan is dat de tekening minder naar boven komt dan bij olie en de hechting precies komt (daardoor is het ook niet mogelijk om natuurrand schalen te lakken). Echter de voordelen van deze lak zijn: dat het hout minder snel zal verkleuren in zonlicht door de aanwezige UV blocker en het hout beter bestand is tegen water (zolang het niet beschadigd wordt).